مهارت زندگی

پیشگفتار

دنیای امروز دنیای ارتباطات نامیده می شود باگسترش رسانه های همگانی از جمله رادیو، تلویزیون واخیراً اینترنت و ... اطلاعات زیادی در اختیار مردم قرار می گیرد بطوریکه بعضا باعث ایجاد بحران اطلاعات می شود. منظور از بحران اطلاعات هجوم بی وقفه اطلاعاتی است که متاسفانه درونی نشده برخلاف گذشته به مهارت تبدیل نمی شود. مهارت به معنی استفاده ماهرانه و توانمندانه از دانش است.به عنوان مثال بیشتر مردم می دانندرفتارهای پرخاشگرانه ، ناکارآمد و بعضا ویرانگر هستند بسیاری از ایشان حتی راههای کنترل خشم خویش رامی شناسند اما در عمل چند نفر می توانند بطور مناسب از این روشها برای کنترل خشم خود استفاده کنند؟ یا به بیان دیگر مهارت استفاده از روش های کنترل خشم را دارند؟

شاید زمانی که مهارتها به زمینه های خاص یا موارد تخصصی مربوط می شود فقدان آنها آسیب چندانی به زندگی شخصی یاجامعه وارد نکند برای مثال اگر کسی فاقد مهارت رانندگی باشد یا نتواند غذای خاصی را طبخ کند، زندگی روزمره وی مختلف نخواهد شد. اما هنگامی که صحبت از فشارهای روانی روزمره و بحران های زندگی اجتماعی به میان می آید نقص مهارتهای مقابله ای سازگارانه یا تاخیر در انتخاب مناسب ترین راه حل به آسیب های جبران ناپذیری منجر می گردد.

ضرورت توسعه و تجهیز تک تک شهروندان به مهارتهای اساسی زندگی جز از طریق آموزش های مدون و مدرن امکان پذیر نیست بنابراین دستگاه تعلیم و تربیت به عنوان اساسی ترین نهاد شکل دهنده شخصیت فکری و رفتاری دانش آموزان به گنجانیدن درس مهارتها در قالب آموزش های مدرسه ای مبادرت نمود . صرفنظر از تمهیدات و نارسایی های تئوریک در اجرای طرح نفس پرداختن به این مهم ضرورت نگاه آسیب شناسانه و ارزیابی و نقد اجرای طرح در سالهای اجرا شده را می طلبید از این رو در این پژوهش سعی شد بخشی از ارزیابی طرح در گستره بررسی میزان ساعات تدریس مورد بررسی و نقادی قرار گیرد .

در تهیه و تدوین این پژوهش ، فراوان از مساعدت و مشاورت استاد ارجمندم جناب آقای پورشیخ بسیار بهره مند شدم. جا دارد بدین وسیله سپاس خویش را به محضر ایشان تقدیم کنم و همسرم که در ویرایش آن به من مدد رساند از ایشان نیز سپاس گذارم.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ضرورت و اهمیت تحقیق :

             یکی از راههای پیشگیری از بروز مشکلات روانی و رفتاری ارتقا ظرفیت روانشناسی افرادمی باشد که از طریق آموزش مهارتهای زندگی جامه عمل می پوشد . مهارتهای زندگی عبارت است از مجموعه ای از توانایی هایی که زمینه سازگاری و رفتار مثبت و مفید را فراهم می آورند پژوهش های متعدد و گسترده ای تاثیر مثبت آموزش و مهارتهای زندگی را در کاهش سوء مصرف مواد ،پیشگیری از رفتارهای خشونت آمیز، تقویت اتکا به نفس ، افزایش مهارتهای مقابله با فشارها و استرس ها، برقراری روابط مثبت و موثر اجتماعی و ... نشان داده اند .

              نیازهای زندگی امروز تغییرات سریع اجتماعی فرهنگی ، تغییر ساختارخانواده ، شبکه گسترده و پیچیده ارتباطات انسانی و تنوع ، گستردگی و هجوم منابع اطلاعاتی انسان را با چالش ها ، استرس ها و فشارهای متعددی روبرو نموده است که مقابله موثر با آنها نیازمند توانمندی های روانی ، اجتماعی می باشد . فقدان مهارتها و توانایی های عاطفی روانی و اجتماعی افراد را در مواجهه با مسائل و مشکلات  آسیب پذیر نموده و انها را در معرض انواع اختلالات روانی ، اجتماعی و رفتاری قرار می دهد .  

پژوهش ها نشان داده اند که بسیاری از مشکلات بهداشتی و اختلالات روانی و عاطفی ریشه های روانی اجتماعی دارند . از جمله پژوهش در زمینه مصرف سوء مواد نشان داده است که سه عامل مهم با سوء مصرف مواد رابطه دارند که عبارتند از عزت نفس ضعیف ، ناتوانی در بیان احساسات و فقدان مهارتهای ارتباطی . مهارتهای زندگی شامل مجموعه ای از توانایی ها هستند که قدرت سازگاری و رفتار مثبت و کارآمد را افزایش می دهند و در نتیجه شخص قادر می شود بدون این که به خود یا دیگران صدمه بزند مسئولیت های مربوط به نقش اجتماعی خود را بپذیرد و با چالش ها و مشکلات روزانه زندگی به شکل موثر روبرو شود . 

     زندگی کردن یک مهارت است بدین معنی که اگر بخواهیم زندگی شاداب تر ، موثرتر و اجتماعی تری داشته باشیم باید مهارتهایی را فراگیریم . اگر بخواهیم نقاش خوبی شویم ، باید مهارت نقاشی کردن را کسب کنیم .

               برای بهتر زیستن هم باید مهارت هایی داشته باشیم ، به عنوان مثال خودمان را دقیقا بشناسیم ، بتوانیم دیگران را درک کرده و ارتباطات خوبی با آنها برقرار کنیم ، هیجانهای منفی و استرس های روزمره  خود را تحت کنترل درآوریم مشکلات خود را به شیوه ی صحیح حل کنیم و تصمیم های مناسبی اتخاذ کنیم .

     در برنامه ی آموزش مهارت های زندگی ، سعی می شود تا در کنار آموزش های عمومی از جمله ریاضی ، علوم و فارسی ، فرصت هایی فراهم گردد تا کودکان و نوجوانان بتوانند توانایی ها ومهارت های خاصی را کسب نمایند تا بتوانند در مورد خود ، انسانهای دیگر و کل اجتماع به طور موثر ، شایسته و مطمئن عمل نمایند.

          برنامه ی مهارتهای زندگی ویژه ی کلاس اول ، شامل یک کتاب راهنما برای مربی و معلم و یک کتاب کار برای دانش آموزان است . از آنجا که دانش آموزان هنوز خواندن و نوشتن نمی دانند ، لذا سعی شده است تا اکثر فعالیت ها ، به صورت تصویری و بازی باشد کتاب شامل 20 درس است که درس ها به ترتیب در مورد مهارتهای خودآگاهی ، همدلی ، ارتباطات بین فردی ، ارتباط برقرار کردن ، مقابله با هیجانات ، مقابله با استرس ، تفکر خلاق و انتقادی ، تصمیم گیری و حل مساله است .

   در طراحی و تدوین برنامه سعی شده تا درس ها و فعالیت ها با دروس و ساعات درسی کلاس اول دبستان همگام و مرتبط باش. شیوه ی آموزش برنامه ی مهارت های زندگی به صورت یادگیری فعال است.

   یادگیری فعال ، معلم فقط گوینده و دانش آموز نیز فقط گیرنده ی اطلاعات نیست ، بلکه هر دو در فرآیند پویای یادگیری شرکت دارند . در این روش به کودکان فرصت داده می شود تا مطالب آموزشی را تجربه کنند ، نظر دهند و صحبت کنند. در این شیوه ، کودکان محور اصلی آموزشند و مربیان و معلمان فقط نقش تسهیل گر را بازی می کنند و با پرسیدن یک یا چند سوال از کودکان درس را شروع می کنند . اجازه می دهند تا کودکان خود با بحث و گفتگوی کلاسی ، پاسخ ها را دریابند. سپس سوال بعدی را مطرح می کنند. کودکان با توجه به دانش آموخته شده در قبل و تجارب و افکار خود ، برای پیدا کردن پاسخ سوالات در بحث ها و گفتگوها شرکت می کنند . به این طریق مربی و معلم با مطرح کردن سوالات و انجام فعالیت ها ، کودکان را گام به گام به هدف آموزشی مورد نظر نزدیک تر می نماید . روشهای آموزش برنامه ی مهارت های زندگی به شیوه ی یادگیری فعال به شرح زیر است :

1.     سوال و پاسخ

2.     بارش فکری

3.     ایفای نقش

4.     فعالیت در گروههای کوچک و بزرگ

5.     جملات ناتمام

6.     بحث و گفتگو

           همچنین تحقیقات نشان داده اند که خود آگاهی و عزت نفس و اعتماد به نفس شاخص های اساسی توانمندی ها و ضعف های هر انسان است . این سه ویژه گی فرد را قادر می سازد که فرصت های زندگی اش را مغتنم شمرده و برای مقابله با خطرات احتمالی آماده باشد ، به خانواده و جامعه اش بیاندیشد و نگران مشکلاتی که در اطرافش وجود دارد باشد وبه  چاره اندیشی بپردازد .

            مهارت های زندگی به عنوان واسطه های ارتقای سه ویژه گی فوق الذکر در آدم ها می توانند فرد و جامعه را در راه رسیدن به اهداف کمک نمایند . و از آنجا که تحقیق مذکور در صدد بررسی مهارت های اصلی زندگی هستند انجام این تحقیق ضرورت می یابد .  

          در نهایت می توان گفت مهارتهای زندگی توانایی هایی هستند که به ما کمک می کنند تا در موقعیت های مختلف ، عاقلانه و صحیح رفتار کنیم به طوری که آرامش داشته باشیم. لذت ببریم و در عین حال با دیگران ارتباط سازگارانه و مفیدی داشته باشیم و توسل به خشونت و یا به خودی خود بتوانیم مسائل پیش آمده را حل کنیم و ضمن کسب موفقیت در زندگی احساس شادمانی داشته باشیم و از آنجا که این تحقیق قصد دارد به نقد و بررسی ساعت تدریس مهارتهای زندگی در پایه اول مدارس پسرانه ناحیه2 قزوین بپردازد بنابراین برای محقق ضرورت می یابد که این مساله را در زمان حال و گستره مورد نظر بررسی کند .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

چکیده:

            پژوهش پیش روی به بررسی میزان ساعت تدریس درس مهارتهای زندگی در سطح پایه اول ابتدایی مدارس ناحیه 2 قزوین می پردازد .

           در این تحقیق با مراجعه به مدارس و ناحیه مربوطه و از طریق مصاحبه با اموزگاران و دانش اموزان چند و چون ساعات تدریس مهارتها و کفایت یا عدم کفایت ساعات تدریس مهارتهای زندگی برای انتقال مفاد کتاب مورد بررسی قرار گرفته است . مهمترین یافته پژوهشی رسیدن به این گزاره بوده است که تبیین و تعیین کمیت  دقیقی از میزان ساعات تدریس درس مهارتهای زندگی در سطح مدارس ابتدایی پایه اول امکان پذیر نیست . چرا که درس مذکور نه در چارچوب برنامه هفتگی و نه در قالب ارزشیابی مداوم تحصیلی جایی نداشته است از این رو آموزگاران بنا به ابتکار و تشخیص خود در لابلای دروس و با استفاده از فرصت باقیمانده از سایر دروس به تدریس خود خواسته درس مهارتها مبادرت می نموده اند . از این رو تحقیقا" رسیدن به عدد  شاخصی از میزان ساعات تدریس امکان پذیر نشد و لیکن تخمیمنا مشخص شد به طور میانگین هر اموزگار بین 24 تا 35 ساعت از ساعات تدریس کل سال تحصیلی را صرف تدریس مهارتها نموده است .            

آموزش مهارتها از طریق بازگویی مفاد کتاب و بدون ارائه تکالیف و تمرین های لازم بوده است از این رو سرعت عبور اموزگار از فصول کتاب زیاد بوده است .

 

مقدمه:

          دنیای ما روز به روز ماشینی تر و پیچیده تر می شود . همه چیز تخصصی شده و روابط آدمها نیز تحت تاثیر تکنولو‍‍ژی قرار گرفته است . امروز یک نفر نمی تواند از پس همه کارها بر آید و برای هر مساله ای باید به متخصص مربوط مراجعه کند . در این میان مسائل خاص انسان که در واقع محور زندگی هست حاشیه رانده شده و ازآن بخشی از علم که مربوط به مهارتهای زندگی و آرامش انسان است مورد چشم پوشی قرار گرفته است . انسان با این همه توانایی هایی که دارد ولی خسته و تنها است و مهارتهای لازم برای استخراج این گنج عظیم که در وجودش نهفته است را ندارد . پاپای رشد علمی در تهیه و رشد امکانات و شرایط مختلف زندگی روانشاسان و مشاوران طی سالهای گذشته با تحقیقات و بررسی توانایی های انسان به یافته های با ارزش دست یافته اند که به انسان کمک می کند در کنار رفاه ظاهری و رشد امکانات زندگی بتواند درگیری های ذهنی خود را حل کرده و در آرامش قرار گیرد . حتی جهت رشد خود شکوفایی و خوشبختی خود گام های بلندی بردارد . یکی از موضوعات روانشناسی و مشاوره در این مسیر مهارت های زندگی است .

 

 

 

 

 

 

تعاریف اصطلاحات:

          سازمان بهداشت جهانی یونیسف و یونسکو 10 مهارت اصلی زندگی را بدین شرح معرفی نموده است . 1- مهارت خود آگاهی :

 توانایی و ظرفیت فرد در شناخت خویشتن و شناسایی خواسته ها ، نیازها و احساسات خویش .

2- مهارت حل مساله :

 تعریف دقیق مشکلی که فرد با آن روبرو است ، شناسایی و بررسی راه حل های موجود و برگزیدن . اجرای راه حل مناسب و پس از آن ارزیابی نتیجه عملکرد .

3- مهارت برقراری ارتباط موثر :

 این مهارت به معنای ابراز احساسات ، نیازها و نقطه نظرهای فردی به صورت کلامی و غیر کلامی است . در این مهارت فرد می آموزد که چگونه یک ارتباط را شروع کرده و تداوم بخشد و پایان دهد .

 4- مهارت تصمیم گیری :

در این مهارت فرد می آموزد که تصمیم گیری چیست و چه اهمیتی دارد . هم چنین با انواع تصمیم گیری آشنا شده و مراحل تصمیم گیری را گام به گام تمرین می کند .

5- مهارت ایجاد و حفظ روابط میان فردی :

مهارتی است جهت تعامل مثبت با افراد ( اعضای خانواده ، دوستان و همکاران و.... ) و موثر کردن این روابط به نحوی که رضایت طرفین را در بر داشته باشد .

6- مهارت تفکر خلاق :

 مهارتی سازنده و پایه برای نیل به سایر مهارت های مرتبط با سبک اندیشیدن است . در این مهارت فرد می آموزد که به شیوه ای متفاوت بیاندیشد و از تجربه های متعارف و معمولی خویش فراتررود و تبین و راه حل هایی را خلق نماید که خاص خودش است .

7- مهارت تفکر انتقادی :

 توانایی تحلیل عینی اطلاعات موجود با توجه به تجارب شخصی و شناسایی آثار نفوذی ارزش های اجتماعی ، همسالانت و رسانه های گروهی بر رفتارهای فردی

8- مهارت همدلی :

 این مهارت عبارت است از فراگیری نحوه درک احساسات دیگران . در این مهارت فرد می آموزد که چگونه احساسات افراد دیگر را تحت شرایط مختلف درک کند ، تفاوتهی فردی را بپذیرد و  روابط بین فردی خود را با آنها بهبود بخشد .

9- مهارت مقابله با هیجان های منفی :

شناخت هیجان ها و تاثیر آنها بر رفتار ، فراگیری نحوه اداره هیجان های شدید و مشکل آفرین نظیر خشم .

10- مهارت مقابله با استرس :

 در این مهارت فرد می آموزد که چگونه با فشارها و تنش های ناشی از زندگی در شرایط خاص و سایر استرس ها مقابله کند .

11- تحلیل سیستمی:

نگاهی است نقادانه که هر موضوع و یا عملکردی را بنیادی مورد مطالعه و بررسی قرار می دهد.

تعاریف عملیاتی :

 کتاب مهارت های زندگی :  در این کتاب  مهارت های زندگی در قالب 8 فصل و طی 20 درس  مهارتهای دهگانه زندگی به دانش آموزان آموزش داده می شود . 

 اول ابتدایی چیست : اولین پایه تحصیلی در نظام آموزش عمومی کشور است .

 ناحیه 2 : ناحیه 2 آموزش و پرورش قزوین یکی از نواحی دو گانه شهرقزوین است که امور آموزش عمومی  بخش شرقی شهر قزوین را تحت پوشش دارد . بالغ بر 35 هزار دانش آموز و 2345 نفر کادر آموزشی و اداری در این ناحیه مشغول بکار هستند .

    برنامه هفتگی : چارچوب زمانی از پیش اعلام شده ای است که بر مبنای آن آموزش دهنده و اموزش گیرنده فرآینده آموزش تحصیلی را ساماندهی می نمایند .

           ارزشیابی پایانی :  این نوع ارزشیابی در ÷ایان سال تحصیلی یا در پایان دوره اموزشی انجام می شود بدین ترتیب مشخص می شود که یاد گیرندگان تا چه حد به هدفهای آموزشی مورد نظر دست یافته اند . [1]

    کارنامه : سندی است که به موجب ان روند تحصیلی و رتبه آموزشی هر دانش آموز در آن مندرج است .

          برای جمع آوری اطلاعات تحقیق عمده ترین منبع ما حضور میدانی در محیط اجرای طرح و اخذ نظرات و مصاحبه با عوامل و فراگیران طرح بوده است . به این منظور با مسئولان آموزگاران دانش آموزان و تنی چند از والدین مصاحبه شد و اظهارات آنان در چارچوب پرسشنامه با سوالات باز اخذ گردد.

           جمع آوری استنادات و مدارک ثبت شده از طریق مراجعه حضوری به ناحیه و مدارس مربوطه نیز انجام پذیرفت .

          بخشی از مبانی تئوریک طرح در قالب مطالعه کتابخانه ای و برای درک تاریخچه و دستگاههای مجری طرح از طریق جستجو در پهنه اینترنت انجام پذیرفت .

 بنابراین تحقیق میدانی بعلاوه تحقیق کتابخانه ای دو روش عمده جمع آوری اطلاعات پژوهش حاضر بوده است .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

اهداف تحقیق :

 هدف از انجام پژوهش فوق تبین محورهای ذیل است :

1- تشریح و تبیین میزان ساعات تدریس مهارتهای زندگی در مدارس مورد مطالعه و بررسی ضربا هنگ تدریس درس مهارتها درپایه اول

    2 - میزان توجه و تعهد مدارس به تدریس مناسب درس مهارتها

    3- بررسی میزان توجه ، بهر مندی و درک مطالب درس مهارتهای زندگی

          هدف از پرداختن به موضوع مهارتهای زندگی با توجه به اساسی بودن مفاد این درس است و از سوی دیگر پاسخ به این سوال که در نظام آموزسی ما ( در اینجا حوه مورد پژوهش ) به صورت اساسی و با درک مناسب مفاد درس بدان پرداخته می شود .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

دامنه تحقیق :

          برنامه تدریس مهارتهای زندگی در سال 87-88 در سطح استان در مناطق و نواحی 14 گانه سازمان آموزش و پرورش برای 17000 نفر جمعیت دانش آموزی مقطع ابتدایی پایه های اول ، چهارم و پنجم پیش بینی شده بود .

 این طرح با مشارکت شورای هماهنگی مبارزه با مواد مخدر و پیشگیری استان قزوین متشکل از 6 دستگاه اجرایی به مرحله عمل در آمده است . دستگاههای ذیربط عبارتند از :

 1- دانشگاه علوم پزشکی قزوین

 2- سازمان آموزش و پرورش استان قزوین

 3- اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی

 4- سازمان بهزیستی استان قزوین

 5- تیپ صاحب الامر استان

 6- شهرداری قزوین

به مرحله اجرا در آمده است .

            در سطح ناحیه مورد پژوهش (ناحیه دو قزوین) طرح تدریس مهارتهای زندگی برای 2000 نفر از دانش آموزان مقطع ابتدایی اجرا شده است . از این جمعیت نیز 200 نفر در پایه اول تحت پوشش طرح قرار گرفته اند این طرح در سطح ناحیه در 6مدرسه پسرانه اجرا شد.  

    این مدارس عبارتند از 1- دبستان محمد الدوره 2- دبستان شریعتی 3- دبستان شهید محمد تقی نوروزی 4- دبستان مرندی 5- دبستان شریف 6- دبستان امام صادق.

          طرح پژوهشی حاضر در گستره 6 دبستان در سطح ناحیه 2 قزوین انجام گرفته است . مدارس مورد بررسی عبارت بودند از 1- دبستان شهید محمد الدوره 2-  دبستان شریعتی  3-  مدارس مذکور یک سوم کل مدارسی است که  درس مهارت های زندگی در آنها اجرا و تدریس می شود .

          در انتخاب مدارس از میان 6 دبستان سعی شده است حوزه تحقیق نمایانگر تنوع و پراکندگی اجتماعی و فرهنگی ناحیه 2 نیز باشد بنابراین نتیجه تحقیق نگاه برش گونه ای خواهد داشت به کلیت ناحیه مورد مطالعه باشد .



[1] - تحلیل محتوای کتابهای درسی دوره ابتدایی  4-383-502-964-978