بررسی جایگاه اجتماعی معلم

فصل اول

مقدمه

     همگان می دانیم که یکی از ارکان اساسی رشد و توسعه اقتصادی کشورها آموزش و پرورش (تعلیم و تربیت) است و تمامی صاحبنظران عقیده دارند که اگر در پیاده کردن سیستم صحیح آموزش و پرورش  موفق باشند بر بسیاری از مشکلات و معضلات فائق آمده و جامعه خود را به سوی پیشرفت و ترقی در بسیاری از زمینه ها سوق خواهند داد و این موضوع بر جامعه اسلامیمان نیز صادق است.

      پیاده کردن سیستم صحیح آموزش و پرورش مستلزم برنامه ریزی های دقیق و علمی است و آنچه در این میان چه در مراحل برنامه ریزی و چه در مراحل اجرا به صورت شاخص نمود پیدا می کند. وجود و ماهیت (نیروی انسانی) درون سازمانی است که در آن نیز سلسله مراتب و تقسیم بندی گوناگونی مترقب است حال اگر بخواهیم میزان اهمیت و تاثیرگذاری همین نیروی انسانی تشکیل دهنده آموزش و پرورش را مورد بررسی و کنکاش قرار دهیم. بدون هیچگونه شک و شبهات نقش انکارناپذیر معلمان به منزله ستون آموزش و پرورش در اولویت قرار می گیرد. منزلت یا پایگاه اجتماعی شان یا موقعیتی است که برای یک فرد در جامعه قائل اند یا تلقی و ذهنیتی است که دیگران از آن چه شخصی هست دارند. (خاکی ، بررسی شاخص های آموزش بر توسعه در تربت جام ، استاد راهنما: دکتر تنهایی ، سال1378)

     احترام اجتماعی می تواند مثبت و منفی باشد و تمایزات پایگاهی اغلب از تقسیمات طبقه ای مستقل است. بدین معنا که مفهوم طبقه ی اجتماعی ، ارتباط با دارایی و درآمد دارد ، در حالیکه پایگاه افراد را ارزیابی های ذهنی تعیین می کند البته ثروتمند بودن ممکن است باعث شود که پایگاه والایی نصیب فرد شود ، اما استثنائات زیادی هم وجود دارد.

     مقصود از منزلت معلم در این بحث احترام مثبتی است که افراد جامعه به لحاظ ذهنی برای معلمان قائل هستند با به دست آمدن یافته های پژوهشی مبنی بر پائین بودن منزلت اجتماعی معلمان از نظر دانش آموزان ، وجود رابطه بین عوامل مادی خصوصیات حرفه ای و پایگاه اجتماعی معلمان و وجود شواهدی مبنی بر اینکه مشغولان به تحصیل در مرکز تربیت معلم به ندرت اولین انتخابات شغلی خود را معلمی قرار می دهند.

     این تصویر قدرت می گیردکه روند کاهشی در جایگاه و منزلت معلمان اتفاق افتاده است. هرچند به نظر می رسد این مسئله روندی جهانی است چنانچه در گزارش دومین گردهمایی سازمان بین المللی I.L.O این نتیجه حاصل شده که موقعیت معلمان به مرحله فوق العاده پائینی کرده است.

     سخن گفتن از پایگاه معلم به طور مطلق و جدا از متن ممکن نیست و این پرسش را به ذهن می آورد که پایگاه معلم در کدام جامعه مورد نظر است. جامعه سنتی یا مدرن . از سوی دیگر بنابر شواهد پژوهشی موجود ، معلمان ایران نسبت به دارندگان مشاغل دیگر از منزلت اجتماعی پائین تری برخوردارند.

(فارلیش و برونوفسکی [1] ، "سنت روشنفکریدر غرب" ترجه لیلا سازگار ، تهران آگاه)

 

 

 

 

 

 

بیان مساله

      آموزش و پرورش انسان به طور غیر رسمی از بدو پیدایش آن مورد توجه بوده و در قرون اخیر (بویژه در دهههای اخیر ) به واسطه سهل الوصول و ارزان بودن سرمایه گذاری در آن نسبت به سایر بخش ها از یک طرف و بازدهی سریعتر، مطمئن تر و فراگیرترآن بطور فزایندهای از طرف دیگر آشکار شده است.به همین دلیل سرمایه گذاری برای آموزش وپرورش در کشورهای که توسعه یافته ویا درحال توسعه قلمداد می شوند، علی الخصوص درچند دهه اخیر همواره درحال افزایش بوده است.ماهیت فعالیت در حوزه انسانی باهدف رشد پویا و همه جانبه انسان مستلزم روحیه بالا و علاقهمندی زیاد از یک سو و دانش و قابلیتهای لازم و متناسب از سوی دیگر است. ظرافت کار در آموزش و پرورش، استعداد پذیرش نقشهای مختلف و رشد عقلانی، اجتماعی، عاطفی و جسمانی کودکان و نوجوانان و ویژگیهای آنان در دوران مدرسهای سرمایهگذاری در آن را توجیه میکند. باید اذعان نمود که سرنوشت نزدیک به (یک سوم) جمعیت کشور، برای بروز قابلیتها و برخورداری از زندگی سعادتمندانه در گرو عملکرد مدارس است.دراین باره فعالیت معلمان( در فرایند یاددهی ـ یادگیری) نقش اصلی را ایفا میکند. (امیدی ، زهره ، مطالعه تحولات شاخص های آموزش در خلال ۵ سال اخیر در استان لرستان ، استاد راهنما : حسین جمالی ، سال 1383)

     در سایه تلاش انسانهای وامانده و دچار دغدغه مخارج زندگی، پرورش انسانهای آزاد، خلاق، متفکر و کارآفرین بعید به نظر میرسد. الگو قرار گرفتن برای دانشآموزان مستلزم روحیه بالا، شادابی، هوشمندی و توان رهبری و از روی عمد و آگاهی اصلاح کننده و بهبود بخش فرایند رشد همه جانبه آنان است. بنابراین منزلت اجتماعی معلمان که در گرو توجه عمدی به دلیل اهمیت نقش و رسالت معلمی است از مهمترین عوامل اثرگذار محسوب میشود. شواهد حاکی از آن است که در جامعه ما حداقل از 45 سال پیش تاکنون احترام و منزلت معلمان نزد، دانشآموزان و سایر صاحبان مشاغل و عامه مردم تنزل یافته است. به طوری که در مراودات و مراسمها و معاملات نگاه ترحم آمیز به معلمان به صورت امر عادی تبدیل شده است. علاوه بر آن گرایش به شغل معلمی در بین دانشآموزان و والدین آنها، جایگاه قابل قبول را کسب نمیکند.

     بطور کلی تا اهمیت فعالیت در آموزش و پرورش و تربیت نسل آینده برای جامعه معلوم نشود و در این باره جهت گیری عملی صورت نگیرد، منزلت اجتماعی و جایگاه آنان آنگونه که شایسته سرمایه گذاری در توسعه منابع انسانی جامعه برای توسعه پایدار است، ارتقاء نخواهد یافت. فقرزدایی از زندگی معلم را فقط اهمیت کار معلم توجیه میکند و کسب منزلت اجتماعی آن را اثر تربیتی آن ضروری مینماید. بنابراین ایفای نقش هدایتی، رهبری و پیامبری در جامعه، توجه و برنامه ریزی و در نهایت سرمایه گذاری دولت در این باره را گوش زد میکند.

     پایگاه قائل شده برای یک فرد در جامعه را منزلت اجتماعی گویند. با بررسی های صورت گرفته در جامعه کنونی ایران مشخص شده روند کاهشی قابل توجهی در جایگاه و منزلت معلمان اتفاق افتاده است. معمولاً منزلت و احترام اجتماعی تحت تاثیر دو عامل دارایی و ارزیابی های ذهنی افراد یک جامعه تعیین می شود. لذا پرداختن به مقوله منزلت علم، تدریس و معلم بدون توجه به جایگاه این مقوله در جوامع قدیم و جدید ممکن نخواهد بود. جامعه ایران، جامعه یی در حال گذار از وضعیت سنتی به مدرن است که به تبع آن ارزش ها و باورها نیز در حال تغییر و دگرگونی اند. همچنین حاکم بودن ارزش هایی چون قناعت باعث می شد افرادی که با عشق به دانایی تدریس می کردند نسبت به کسانی که درآمد در نظرشان مهم تر بود، جایگاهی رفیع تر نزد جامعه داشته باشند. این فرآیند عامل خوشبختی و منزلت بالای معلم بود زیرا ارزش های جامعه جایگاه معلم را در جامعه تضمین می کرد. اما با ورود به دوران جدید، خوشبختی با مفهومی که در عصر سنت مطرح بود، تفاوت پیدا کرد. حال با توجه به گذر جامعه ما به مدرن که گاه همراه با تغییر پاره یی ارزش ها و هنجارهای سنتی است، (چنین جوامعی نه مدرنند نه سنتی). سست شدن پایگاه معلمان را هم می توان یکی از پیامدهای این گذار تلقی کرد.

 (برگرفته از مصاحبه دکتر نجفی و مقاله جایگاه معلمان سکوی نخست اعتماد اجتماعی، مریم سادات میرکریمی، ماهنامه سپیده دانایی، شماره1. )

     در یک جامعه معلم به منزله دیکتاتوری است که باید فرمان او بدون چون و چرا اجرا گردد و همه چیز تابع تمایلات ، فهم ، اطلاعات و تجربیات اوست. در صورتیکه در اجتماع دیگر معلم فقط وظیفه راهنمایی را بعهده دارد و خود مانند سایر شاگردان عضو کلاس است. در چنین اجتماعی معلم در تنظیم برنامه ، انتخاب کتاب ، اتخاذ روش یا روشهای معین در تدریس ، و تعیین هدفهای تربیتی از شاگردان کمک می گیرد. (شریعتمداری ، علی ، جامعه و تعلیم و تربیت ، 1379)    

     تاکنون وقتی سخن از احیای منزلت معلمان در جامعه پیش می آمد تنها به ابعاد رفاهی ادارای و آموزشی این بحث اشاره و بر روی آن تمرکز می شد ، اما آنچه که امروز کمتر در کلاس های درس کمتر به آن توجه می شود تکریم رابطه اجتماعی استاد و شاگرد و ضرورت توجه به ارزش های معلم توسط متعلمان است.

 سوال پژوهشی

آیا وضعیت اقتصادی در پایگاه اجتماعی معلم موثر است؟

 

 

 

اهداف پژوهشی

     آنچه که تحقیق درصدد دستیابی به آن است ، بدست آوردن شناخت صحیحی از وضعیت اقتصادی و رابطه با پایگاه اجتماعی معلم است. به بیان دیگر این تحقیق برآن است تا نسبت و منحنی مقبولیت و پایگاه اجتماعی را در نسبت با دو متغییر وضعیت اقتصادی و اجتماعی متفاوت بررسی نماید .

     به بیان دیگر و بنا به فرضیات ما در این تحقیق میزان مقبولیت و نسبت حضور معلم در سلسله مراتب پایگاه اجتماعی در میان اقشار مختلف از نقطه نظر وضعیت اجتماعی و اقتصادی متفاوت نیز تغییر می نماید .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

اهمیت و ضرورت پژوهش

     ضرورت توجه به شان و منزلت معلم نکته یی است که در کلیه دوره ها مورد توافق و تاکید مسوولان و کارشناسان امر بوده است اما این تحقیق در نظر دارد چگونگی رابطه بین وضعیت اقتصادی و پایگاه اجتماعی معلم را مورد بررسی قرار دهد و از نظرات و دیدگاههای مکاتب مختلف در این تحقیق استفاده نماید.

 فرضیه های پژوهش

1.      به نظر می رسد بین پایگاه اجتماعی و وضعیت اقتصادی معلم رابطه وجود دارد.

2.      به نظر می رسد پایگاه اجتماعی معلم در جوامع سنتی بالاتر از جوامع مدرن است .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تعریف اصطلاحات و واژه ها

آموزش : انتقال اطلاعات یا مجموعه فعالیتهای تبادل اطلاعات از طریق یک عنصر یا ابزار دارای اطلاعات.

منزلت اجتماعی : ارج یا اعتبار اجتماعی که به گروه های خاصی به وسیله اعضای دیگر یک جامعه داده می شود.(گیدنز ، آنتونی، جامعه شناسی ، ترجمه : صبوری ، منوچهر، نشر نی،1383)

پایگاه اجتماعی (Social Status) : پایگاه مترادف Statut در زبان فرانسه از ریشه لاتین Statuere (=مستقر و برقرار کردن) گرفته شده است. پایگاه اجتماعی، توجه و ارزشی است که جامعه برای نقش اجتماعی فرد، گروه و طبقه اجتماعی قائل است. (بیرو، آلن؛‌ فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه ساروخانی، باقر - تهران، کیهان، چاپ اول، 1367 )

جایگاه اجتماعی : شان یا موقعیتی است که برای یک فرد در جامعه قائل اند ، یا تلقی و ذهنیتی است که دیگران از آنچه شخص هست ، دارند.

هنجار یا نرم (norms) :قواعد رفتار مناسب در محدوده معینی از زمینه های اجتماعی را مشخص می کند. (گیدنز ، آنتونی، جامعه شناسی ، ترجمه : صبوری ، منوچهر، نشر نی،1383)

ارزش ( value ) : عقایدی که افراد یا گروه های انسانی درباره آنچه که مطلوب، مناسب ، خوب یا بد است دارند. (گیدنز ، آنتونی، جامعه شناسی ، ترجمه : صبوری ، منوچهر، نشر نی،1383)

 



[1] - farlich bouronovski