طرح درس حجم و ماکت

باسمه تعالی

 

طراحی آموزشی

طرح درس موضوعی

نویسنده : رضا پورشیخ

 

عنوان کتاب : حجم شناسی و ماکت سازی شماره درس 3536

سال سوم رشته معماری و نقشه کشی       هنرستان فنی و حرفه ای

عنوان درس: کاربرد نقوش هندسی در تزئینات معماری  (صفحه 57 تا 83)

زمان : 2 ماه از سال تحصیلی  برابر با 50 ساعت آموزشی

 

وسایل و ابزار مورد نیاز :

کتاب درسیتابلو تخته رسم – خط کش– دفتر بدون خط 40 برگ– سمباده نرم – مرکب مشکی – قلم موی گرد- پرگار آبرنگ و یا گواش گونیا نقاله- کاغذ A3 مقوای رنگی خط کش فلزی کاتر 30 درجه- فوم یا یونولیت نیم سانتی و یک سانتی چسب مایع و چسب چوب

 

روش تدریس:

در آموزش این قسمت از کتاب با توجه به مراحل ذکر شده در صفحات بعد و با عنایت به اینکه این واحد درسی 16 نمره عملی (کارگاهی) و فقط 4 نمره کتبی دارد ، از روش های فعال و مشارکتی ترکیبی زیر با توجه به رویکرد یاددهی و یادگیری بروس جویس استفاده می کنیم:

گروهی : تفحص گروهی ؛ تدریس اعضای تیم؛ اکتشافی؛ روش بحث گروهی ( مکتبخانه ای)

انفرادی: پرسش و پاسخ؛ ارائه پروژه ؛ کنفرانسی ؛ تحقیق و تفحص؛ روش حل مسئله؛ یادگیری تا حد تسلط؛ یادگیری فردی و......

معلم محور: روش توضیحی و سخنرانی ؛ نمایشی؛ آموزش مفاهیم و اصول؛ برنامه های کارگاه آموزشی؛ بازدید علمی؛ بارش فکری؛ الگوی آموزش مستقیم؛  پیش سازماندهنده؛ نمایش خلاق و......

 

پیش دانسته ها:

یکی از وظایف هر معلم برنامه ریز این است که قبل از آغاز سال تحصیلی ، شروع تدریس و یا ابتدای هر فصل از کتاب درسی فراگیران، از میزان و سطح سواد آنها و پیش دانستنی های ایشان آگاه باشد. بنابر این  با یک آزمون ورودی و یا تشخیصی از قبل طراحی شده ، از میزان دانستنی های قبلی هنر آموزان کلاس خود آگاه می شویم . آنها باید با مفاهیم زیر قبلاً آشنا شده باشند:

مفاهیم پایه هندسه مانند: سه ضلعی و انواع آن ، قطر، وتر، ارتفاع ، شعاع، عمود منصف و.....

رسم کمان ، دایره و روش تقسیم بندی آن به 2، 3،9،5،7 ،8 و 10 قسمت مساوی ( کتاب ترسیم فنی سال دوم)

طریقه کپی برداری از کاشیکاری و طرح های برجسته ( مفاهیم پایه همین کتاب)

آشنایی با کاربرد ابزار رسم و ماکت سازی مخصوصاً کار با مقوا ، فوم و یونولیت

آشنایی با مفاهیم رنگ و ترکیب های رنگی ( کتاب مبانی هنر های تجسمی سال دوم)

 

ایجاد انگیزه

 

در کلاس درس در خصوص محتوای آموزشی و فعالیت های عملی پیشرو با فراگیران صحبت کرده و روش تدریس و نوع فعالیت عملی و انتظارات خود را برای ایشان تشریح می نماییم. با هماهنگی مدیریت هنرستان ؛ فراگیران را به یکی از مکان های تاریخی و مذهبی که دارای کاشیکاری هندسی (غیر اسلیمی ) باشد می بریم و ابتدا اجازه می دهیم دقایقی را آزادانه در محوطه بصورت انفرادی و یا گروهی به گردش و تماشا بپردازند . از آنجاییکه قبل از حرکت از مدرسه با هدف این بازدید آشنا شده اند و می دانند که باید به چه فعالیتی مشغول باشند لذا فقط وظیفه مدرس در این مرحله نظارت است و حتی به سوالات ایشان جواب نمی دهد تا تشنگی در ذهن ایشان ایجاد شود .

بعد از گذشت نیم ساعتی تمامی فراگیران را در گوشه ای از حیاط و یا محوطه جمع کرده و در خصوص کاشیکاری؛ لعابکاری ؛ طراحی ؛ جنس ؛ طریقه ساخت و نصب؛ لزوم و چرایی آن در مساجد و اماکن مذهبی و تاثیر روانی نقوش و رنگ در بیننده توضیحاتی می دهیم.

معلم با نشان دادن نمونه کار و توضیح در خصوص استفاده از نقوش هندسی در هنر های کاشیکاری ، منبت، مشبک و حتی گچبری و کاربرد هندسه در تزئینات و زیبا سازی فضای مسکونی انسان با کمی تشریح می تواند ذهن و انگیزه فراگیران را به یادگیری کاشیکاری ترغیب نماید.

 معلم در خصوص هنر کاشیکاری با نقوش هندسی ( موسیقی مجسم) و معرفی تعدادی از معماران و طراحان گذشته با مفاهیم هندسه تفاوتهای بارز این مهم را با کاشیکاری اسلیمی توضیح می دهد.

معلم با توضیح در خصوص بکار گیری رنگ های گیاهی ، خاک های رنگی و فلزات معدنی در رنگ آمیزی کاشی ها توجه دانش آموزان را به این موضوع جلب می کند که بعد از گذشت ده ها و یا صد ها سال این کاشی ها در گرما و تابش مستقیم نور خورشید و سرمای زمستان و بارش باران؛ هنوز رنگ و طروات آن مشهود است و قابل مقایسه با کاشیهای صنعتی امروزی نیستند که با رنگ های صنعتی و با چسب کاشی به دیوار ها چسبانده می شوند.

معلم بهمراه فراگیران در محوطه قدم می زند و تعدادی از طرح های کاشیکاری را مورد بررسی و آنالیز قرار می دهد  تا فراگیران بخوبی متوجه شوند که در پس هر کاشیکاری انجام شده که بنظر ساده می آید  در واقع یک فکر و فرمول ریاضی و تناسب هندسی نهفته است و بصورت قراردادی و یا تصادفی این کار توسط استاد کاران ایجاد نشده است ....

 

مفاهیم کلیدی قابل آموزش:

شمسی و انواع آن؛ سکرون؛ موج؛ طبلک؛ ترنج؛ برگ چنار؛ ستاره ؛ عروسک؛ تکه؛ گره؛ دور گیری؛ ماکو؛ قمی ؛ سل و .......

 

روش تدریس مرحله اول:

                                                                          جرات آموزی

 

برای رسیدن به مهارت در حد تسلط در دروس فنی و حرفه ای ، جرات آموزی بین فراگیران از اهمیت خاصی بر خوردار است . اگر قرار است ابتکار ، نوآوری و خلاقیت را در بین فراگیران کلاس خود شاهد باشیم هرگز نباید بعنوان یک منبع آموزشی در کلاس حاضر شویم و هر سوالی را بلافاصله جواب دهیم. اجازه آزمایش و خطا به ایشان بدهیم و بگذاریم خودشان بسیاری از روش ها و قواعد را کشف نمایند.

 بهتر است در جلسه اول فرصتی به فراگیران داده شود تا ایشان گروه خود را تشکیل داده و برای گروه خود سر گروه انتخاب نمایند و اسامی اعضاء و سرگروه را  به معلم تحویل دهند. (گروه ها تا پایان این موضوع درسی ثابت خواهد بود) . معلم وظایف سر گروه را به او در جمع می گوید : مدیریت زمان و نیروی انسانی ، آموزش، تقسیم وظایف با توجه به توانایی افراد و نمره دهی گروه را بر عهده سرگروه بسپارید.

در کلاس درس با استفاده از تابلو ارکان اصلی نقوش هندس مانند دایره ؛ مربع ، مثلث به فراگیران آموزش داده می شود و از آنها خواسته می شود بصورت گروهی ( 2 تا 3 نفری) با هم با تهیه قالب و یا شابلون برای هر کدام از شکل های هندسی بپردازند و با کنار هم قرار دادن بر روی کاغذ A3 یک طرح کاشیکاری ساده بزنند .

در ابتدا و در جلسات اول چون با مفاهیم گره چینی، دور گیری و پیوند آشنا نیستند با ترس و دودلی کار پیش می رود ولی با چند جلسه تمرین در ذهن و دست هنر آموزان جرات کاری پدیدار شده و کم کم خلاقیت را هم خواهیم دید .

بعد از این مرحله مفاهیم گره در کاشیکاری را توضیح داده و تکرار یک طرح را در واحد سطح ( تناسب طرح با واحد سطح و طریقه محاسبه آن را) تشریح می کنیم.

بعد از چند جلسه از فراگیران خواسته می شود برای هر شکل هندسی با رعایت تناسب بر روی مقوای رنگی تعدادی مربع ؛ مستعطیل و مثلث ( متناسب با قطر و ضلع مربع ) تهیه کنند و با خود به کلاس درس بیاورند.

تا چند ساعتی با کنار هم چیدن و جابجا کردن این نقوش مقوایی در گروه به خلق آثار کاشیکاری و حتی در پاره ای از موارد به خلق گره ی جدید خواهند پرداخت و می توانند از کار انجام شده طرح زده و یا از روی آن تصویر برداری نمایند.

مدرس در این زمان بعنوان یک راهنما و مشاور در کلاس بین گروه ها حرکت می کنند تا اگر سوالی و یا انحراف از هدف مشاهده شده با توضیحات کلیدی فراگیران را راهنمایی کند.

 

روش تدریس مرحله دوم:

                                                                         آموزش مفاهیم

 

در کتاب درسی فراگیران مفاهیم اولیه و اسامی هر نقش بصورت خلاصه درج شده است که معلم با استفاده از روش تدریس آموزش مفاهیم و اصول و با توجه به اینکه او خوب می داند دیدن و لمس کردن از سخنرانی کردن در انتقال مفاهیم و تعمیق یادگیری تاثیر بیشتری دارد ؛ از روش های توضیحی و نمایشی نیز برای آموزش بهتر و دقیق تر مفاهیم استفاده می کند.

هنر آموزان موظف هستند دفتری را بدون خط تهیه کرده و نقش آموزش داده شده در هر جلسه را با طراحی نو و تغییر در ابعاد و تناسب در گره و بصورت رنگ آمیزی شده تا جلسه بعد بعنوان تمرین و یا فعالیت مکمل با خود به کلاس بیاورد. البته اگر طرح او از جایی اقتباس شده و یا از مکانی کپی برداری گردیده حتماً در پایین ورقه آدرس محل ، تاریخ آن درج گردد.

 این فعالیت می تواند ابتدا بصورت گروهی و با هم فکری و همکاری همسالان دیگر انجام گیرد و بعد از گذشته چند جلسه برای رسیدن به یادگیری تا حد تسلط بصورت فردی کار ها ارائه می شود.( کنجکاو و یا حساس نباشید اگر بصورت گروهی و یا با کمک همشاگردی ها تکالیف خود را تکمیل نموده باشند، چون اصل مشارکت گروهی همین است).

این قسمت از تدریس که بسیار وقت گیر است و با ریاضی و هندسه ارتباط مستقیم دارد و نیاز به تمرکز فکر بیشتری دارد در زنگ های ابتدایی انجام می گیرد تا میزان یادگیری بیشتر باشد ولی فراگیران در زنگ های بعد با طراحی و تمرین ؛ رنگ آمیزی و برش طرح ، به فعالیت عملی؛ گروهی و کارگاهی می پردازند تا مفاهیم آموزش داده شده در ذهن ایشان ثبیت گردد.

معلم؛ تمامی مفاهیم و نقوش آموزش داده شده در جلسات گذشته را در یک ساعت آموزشی مورد بررسی و جمع بندی قرار می دهد و با پرسش مستمر ( ارزشیابی تکوینی) بصورت شفاهی و با استفاده از تابلو و ارائه سوالات در گروه ، نسبت به تکمیل یادگیری فراگیران و ثبت درست اطلاعات برنامه ریزی می کند. (این ارزشیابی می تواند فردی و یا گروهی انجام گیرد منظور اصلی مرور دروس گذشته توسط خود فراگیران است).

 معلم از فراگیران می خواهد با همفکری و همکاری گروهی و با نظارت سرگروه از نقوش هندسی آموزش داده شده (با استفاده از دفتر و کتاب درسی خود) در یک ورق A3 با دقت یک گره را طراحی و رنگ آمیزی نمایند . (آموزش گره چینی بصورت غیر مستقیم و کشف قواعد آن توسط گروه و تدریس آن توسط سر گروه)

فعالیت عملی فوق همزمان بین گروه ها آغاز می گردد . زمان بین تمامی گروه ها ثابت و در پایان کلاس تمامی کارها تا جلسه هفته آینده در کارگاه ترسیم فنی و یا کریدور مدرسه بصورت نمایشگاه با درج اسامی اعضا گروه نصب شده تا تمامی گروه ها خود به قضاوت و نمره دهی تا جلسه آینده بپردازند .

معلم می بایست تمامی نقاط قوت و ضعف طرح ها را جلسه آینده در کلاس درس بررسی کرده و یا با روش قضاوت عملکرد و یا بارش فکری طرح های خوب و موفق را به کمک فراگیران انتخاب نماید . برای تشخیص کار خوب تمامی محتوای آموزش داده شده توسط معلم در گروه بررسی می گردد. برای اظهار نظر و یا نمره دهی توسط اعضای گروه مطالب درسی از سطح دانش تا سطح کاربرد و حتی قضاوت و ارزشگذاری پیش می رود. نمره گروهی بصورت توصیفی ارائه دهد این کار مقدمه ای است برای انجام پروژه

قبل از اجرای پروژه توسط فراگیران و قبل از اتمام محتوای آموزشی و کتاب درسی می بایست توسط معلم رفع نقائص یادگیری و جمع بندی محتوا ، در یکربع پایانی کلاس صورت گیرد. ممکن است معلم با استفاده از تصاویر آموزشی و یا فیلم و شرکت در نمایشگاه این کار را انجام دهد و گاهی این مهم توسط گزارش گروه ها و یا کنفرانس یک نفر و یا دعوت از متخصص انجام می گیرد.

 


روش تدریس مرحله سوم:

                                                                            طرح و اجرا

 

مشاهده تصاویر از نقاط تاریخی و مذهبی ایران مثل مشهد ، اصفهان، کاشان و قم می تواند دید آنها را نسبت به گره های مختلف باز کند.

استفاده از کتابخانه و یا اینترنت نیز گامی است برای آموزش غیر مستقیم گره های جدید. بازید از کارگاه کاشی سازی سنتی و یا کلاس حجم و ماکت دانشگاه و مشاهده کار دانشجویان و اساتید فن نیز رغبت ، انگیزه و خلاقیت را در بین فراگیران افزایش می دهد.

 با بازدید از مکان های تاریخی و زیارتی شهر و محله خود و بررسی نوع کاشیکاری آن ( که تعداد آنها در شهر قزوین کم نیست) به فراگیران این فرصت را می دهیم دانسته های نظری خود را با کارهای اساتید مقایسه کرده و از چند نمونه کار تصویر برداری و عکاسی نمایند.

 سپس با تغییر در اندازه و تناسب و رنگ به طراحی مجدد آنها بر روی مقوا بپردازند و به کلاس درس بیاورند و در خصوص طرح خود و ترکیبات رنگی آن گزارش دهند با این کار فراگیران از محدوده کتاب خارج شده برای یافتن مطالب جدید و تکمیل دانسته های خود به جمع آوری اطلاعات می پردازند.

تعداد این طرح ها و اجرای آن بستگی به تعداد و گوناگونی و روش های کاشیکاری موجود در شهر متفاوت می باشد از آنجاییکه از دوره سلجوقی تا آخر قاجاریه کاشیکاری با نقوش هندسی در شهر قزوین وجود دارد تعداد بازدید و ارائه کار بین 5 تا 10 متفاوت پیشنهاد می گردد.

 

روش تدریس مرحله چهارم:

                                                                             ارائه پروژه

 

بمنظور بکار گیری دانش نظری کسب شده در کلاس درس و برای کسب تجربه عملی در اجرای یک پروژه گروهی و جهت کسب نمره واحد عملی این درس از فراگیران خواسته می شود که بصورت برجسته در دو ارتفاع متفاوت بر روی یونولیت یا فوم از میان طرح ها و الگو های طراحی شده ، با ابتکار عمل و خلاقیت فردی پروژه پایانی را در گروه به مطالعه و اجرا گذارند.

هر گروه طرح های اولیه و اتودی خود را برای بررسی و دفاع به کلاس درس می آورد و آنرا مورد نقد قرار داده و بعد از تایید توسط کلاس و معلم به انجام پروژه با یونولیت و یا فوم بصورت برجسته و رنگی می پردازند.

به فراگیران برای طراحی و برش و رنگ آمیزی و چسباندن یونولیت و یا فوم ها در ابعاد نهایی 50 در 70 می توان تا دو هفته فرصت کاری داد .

 تمامی کارها را بصورت نمایشگاهی در نظر همه ی کلاس قرار داده و سپس نمره دهی می نماییم،  (این بار باید از نمره دهی عددی استفاده نمود چون فعالیت عملی ایشان در قسمت نمره عملی لیست دفتر ثبت می گردد).

ابتکار و نو آوری ؛ برش خوب و با دقت ؛ رنگ آمیزی دقیق و متناسب با اصول کاشیکاری؛ هماهنگی بین رنگ ها؛ استفاده از بیس و پایه مناسب برای ارائه کار؛ مصالح خوب و مرغوب و..... می تواند ملاک ارزیابی و ارزش گذاری پروژه ها باشد .

هنگام تحویل پروژه می بایست طرح اولیه بهمراه اسامی گروه نیز تحویل داده شود و اگر طرح ابتکاری نیست محل اصلی برداشت طرح و نام استاد آن باید ذکر شود.

برای طرح ها ، گره ها و یا روش اجرای ابتکاری نمره ای خاص در نظر می گیریم و به فراگیران گوشزد می کنیم که تمرین نیست اجراست ، تقلید نیست وتولید است ، موضوع نمره نیست موضوع رقابت و بکارگیری تمامی توان و دانش گروه است.

 

روش تدریس مرحله پنجم:

                                                                            ارزشیابی ها

 

·        تمامی فعالیت فراگیر در طول این دوره که بصورت گروهی ثابت فعالیت نموده است می بایست مورد توجه قرار گیرد؛ این فعالیت ها در 3 حیطه دانش ، مهارت و نگرش محاسبه و به نمره عددی ارائه می گردد پس مطلوب است که : فعالیت در گروه و مسئولیت پذیری ؛ رغبت و علاقه؛ مشارکت در فعالیت یادگیری؛ نظافت ؛ احترام به حقوق دیگران و .... بصورت چک لیست و یا سیاهه رفتار در دفتری توسط معلم می بایست ثبت گردد و یا مد نظر معلم قرار گیرد.

·        دفتر تمرین فراگیر با دقت بررسی گردد و می بایست تمامی فعالیت های مکمل و تکالیف خارج از کلاس دارای امضاء یا نمره باشد .( یعنی معلم موظف است همه تمرین ها و فعالیت ها را قبلا دیده باشد و تعداد آنرا در تمامی گروه ها بداند).

·        فعالیت گروهی و نمره گروهی هر فرد در گروه مورد توجه قرار گیرد.( یعنی سهم هر فرد از نمره گروه باید مشخص شده باشد و این کار هنگام تحویل کار گروهی توسط سر گروه انجام می گیرد).

·        پروژه پایانی گروه بررسی و نمره آن بصورت فردی ارائه شود. ( سهم تمامی اعضا در نمره پروژه پایانی مساوی است و این مهم به میزان فعالیت و مدیریت سرگروه بستگی دارد).

·        آزمون کتبی آخر ترم که 4 نمره دارد می بایست در ارزشیابی پایانی بهمراه میانگین تمامی نمرات عملی او جمع گردد.

 

 

با تشکر

رضا پورشیخ

مهر ماه 1388